MEER WETEN
Maak van goed voedsel een basisvoorziening
Het is vrij simpel. Gezond eten is voor ons allemaal een eerste levensbehoefte, geen luxe. En net zoals we dat voor andere basisbehoeftes hebben georganiseerd – onderwijs, openbaar vervoer, kinderopvang, drinkwater – is er een nieuwe basisvoorziening nodig die gezonde en duurzame voeding voor iedereen betaalbaar en toegankelijk maakt.
Hoe gaat het nu?
De toegang tot betaalbaar goed eten is van algemeen belang, maar het voedselsysteem dient vooral commerciële belangen. En dit is waarover zelden gesproken wordt. We hebben het over een suikertaks, btw-verlaging op groente en fruit, of vragen het bedrijfsleven of ze minder reclame willen maken voor ongezonde producten, terwijl de onderliggende oorzaak van het probleem de volledige privatisering van de voedselsector is. Met alle gevolgen van dien. Want winstmaximalisatie gaat de volksgezondheid niet verbeteren en sociale ongelijkheid niet verkleinen. Integendeel:
We moeten toewerken naar een gemengde economie, waarin een nieuw publiek voedselsysteem naast de commerciële markt bestaat. Net zoals de tram naast de taxi en kraanwater naast Spa Blauw. Het publieke voedselsysteem zorgt voor wat de markt nalaat: gelijke toegang tot gezond eten voor iedereen. Voedselbedrijven weten namelijk dat je aan onze driften – vet, suiker, zout – het meeste geld kunt verdienen. En aan ons huidige voedselsysteem verdient een kleine groep mensen heel veel geld:
Terwijl steeds meer mensen hun dagelijkse boodschappen nauwelijks kunnen betalen:
Ziekmakend eten is dus een dankbaar verdienmodel, waarmee de voedselindustrie geld onttrekt aan de markt en de ellende en de kosten van slechte voeding doorschuift naar de samenleving.
Maar er is toch gezond eten?
Zeker, er zijn ook gezonde producten. Het aanbod daarvan is alleen dus vele malen kleiner. En gezond is vaak duurder, zo zijn bijvoorbeeld witte graanproducten goedkoper dan volkoren varianten. Daarbij moeten we ons afvragen waarom we toestaan dat gezond eten eveneens een verdienmodel is? Gezond eten is voor ieder mens een eerste levensbehoefte, geen luxe. De winst die nu naar aandeelhouders, handelshuizen en supermarkten gaat had ook naar de samenleving kunnen gaan als betaalbaar gezond eten voor iedereen.
Eigen verantwoordelijkheid
En terwijl onze voedselomgeving is ontworpen om mensen voortdurend te verleiden tot ongezonde en niet-duurzame keuzes …
… houdt de overheid al decennialang vast aan de overtuiging dat onze voedselkeuze een individuele verantwoordelijkheid is, in plaats van een mensenrecht en dus een publieke taak. In beleid wijst de vinger van de overheid steeds naar persoonlijke gedragsverandering en leefstijl. De markt blijft buiten schot. Wat we nodig hebben is niet een leefstijlcoach die de ongezonde eter zelfbeheersing bijbrengt, maar een systeemcoach die het gedrag van de industrie en de politiek aanpakt.
De oplossing: publieke voedselsector
Eten dat goed is voor de gezondheid van mens en planeet moet in de publieke sector. Want het algemeen belang kan niet alleen door de markt worden georganiseerd. Dat hebben we ondervonden toen betaalbare volkshuisvesting een onbetaalbare woningmarkt werd.
Rol overheid
Net als bij ons drinkwater en het onderwijs veronderstelt dit een eindverantwoordelijkheid van de overheid. Die als wetgever, toezichthouder én financier moet zorgen dat gezond en duurzaam voedsel voor iedereen betaalbaar en toegankelijk is. De overheid staat daarbij niet in de keuken, maar laat de uitvoering van de basisvoorziening over aan maatschappelijke organisaties.
Bijvoorbeeld door middel van een Mensa Mensa in iedere wijk waar je voor elk budget dagelijks een voedzame maaltijd kunt eten of koken, door gezonde schoolmaaltijden voor alle kinderen, gezonde ziekenhuismaaltijden en door gesubsidieerde vast laaggeprijsde basisproducten in de supermarkt.
Op deze manier ontstaat er een collectieve basisvoorziening voor ons eten die naast de markt bestaat, net zoals een glas kraanwater naast Spa Blauw, of de tram naast een taxi.
Betutteling
Is het betuttelend wanneer de overheid zich meer ontfermt over wat en hoe we eten? Het is vooral zorgzaam, vergelijkbaar met hoe de onderwijsplicht zorgt voor een gelijke basis voor ieder kind, of het dragen van een gordel in de auto veilig verkeer voor iedereen waarborgt. Bovendien wordt onze voedselkeuze nu ook al grotendeels voor ons bepaald, alleen dan door het aanbod, de prijs, de beschikbaarheid en de reclame die de voedselindustrie het meeste geld oplevert.
Algemeen belang
De voedseltransitie – gezonder, duurzamer, eerlijker – begint dus bij een nieuwe verhouding tussen burger, overheid en bedrijfsleven; een nieuwe verhouding tussen publieke en commerciële belangen.